بررسی پیامدهای احتمالی معرفی و ورود گونه‌های غیربومی در آبزی پروری

بررسی پیامدهای احتمالی معرفی و ورود گونه­های غیربومی در آبزی­پروری

عادل حسین­جانی^*، محدثه احمدنژاد و محمد صیاد بورانی

ایران، بندر­انزلی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، پژوهشکده آبزی­پروری آبهای داخلی، موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور

تاریخ دریافت: 07/01/1403          تاریخ پذیرش: 16/03/1403

چکیده

رشد جمعیت و تأمین نیازهای غذایی از دغدغه­های مدیران در سالیان اخیر بوده است. آبزی­پروری به‌عنوان یکی از ارکان تولید غذای سالم همواره موردتوجه در مباحث امنیت غذایی ­است. افزایش تنوع گونه‌ای بر مبنای معرفی گونه‌های بومی و غیربومی جایگاه ویژه‌ای در چرخه آبزی‌پروری داشته و این موضوع یک تناقض را به همراه دارد. برخی از گونه­ها به‌طور قابل‌توجهی به توسعه صنعت آبزی­پروری کمک می­کنند، درحالی‌که اثرات منفی مرتبط با معرفی و استفاده غیر کارشناسانه گونه­های غیربومی می‌تواند منجر به بروز مشکلات گردد. گونه‌های غیربومی ممکن است به دلیل افزایش تنوع گونه‌ای در برنامه‌های آبزی‌پروری و یا به‌عنوان ماهیان زینتی و یا ناخواسته در خلال فعالیت‌های آبزی‌پروری به پهنه‌های آبی کشور وارد شوند. گونه‌های غیربومی علیرغم مزایای اقتصادی می‌توانند تأثیرات مخربی بر روی گونه‌های بومی مانند رقابت غذایی و مکان تخم‌ریزی و انتقال بیماری داشته باشند و در درازمدت اثرات مهم اقتصادی و اجتماعی نیز ایجاد کنند. در این مقاله تلاش شده به‌منظور پیشگیری و کاهش تهدیدات زیستی در کشور، چالش­ها، خطرات شناخته‌شده و بالقوه ورود گونه­های غیربومی به آبزی­پروری کشور و همچنین پیامدهای گوناگون آن موردبررسی قرار گیرد و با مروری بر پیشینه مطالعات در جهان، توصیه­های مدیریتی ارائه گردد.

واژه های کلیدی: تنوع زیستی، گونه­های مهاجم، انقراض، تهدیدات زیستی، امنیت غذایی

* نویسنده مسئول، پست الکترونیکی: a.hosseinjani@areeo.ac.ir

مقدمه

طبق بررسی های سازمان ملل پیش بینی می شود که جمعیت جهانی از 7/7 میلیارد نفر در سال 2019 به 7/9 و 2/11 میلیارد نفر به ترتیب تا سال 2050 و 2100 افزایش یابد (2). به دلیل رشد جمعیت بر اساس آمارهای سازمان خواروبار جهانی[1] (FAO) در سال 2018 تخمین زده شده­است که تولید غذای جهان باید 60 درصد افزایش یابد. اتکای فزاینده به منابع آبی مختلف برای رشد اقتصادی منجر به توسعه آبزی­پروری متراکم در مناطق مختلف جهان از جمله منابع آبی درون سرزمینی و ساحلی بسیاری از کشورها و در نتیجه افزایش تقاضا و مصرف برای آبزیان و محصولات شیلاتی شده­است. امروزه انتظارات از آبزی­پروری برای افزایش سهم خود در تولید غذای آبزیان در جهان بسیار زیاد است و همچنین این امید وجود دارد که آبزی­پروری به تقویت نقش خود در کمک به امنیت غذایی و کاهش فقر در بسیاری از کشورهای در حال توسعه ادامه دهد. آبزی­پروری فرصت­هایی را برای کاهش فقر، افزایش اشتغال و توسعه جامعه، کاهش بهره برداری بیش از حد از منابع طبیعی ساحلی و توسعه امنیت غذایی به ویژه در کشورهای در حال توسعه ارائه می­دهد (3). بنابراین با توجه به افزایش تقاضا در سراسر جهان برای مواد غذایی، در حال حاضر آبزی­پروری یکی از مهم ترین و پیشرو ترین فعالیت های در حال رشد در بخش کشاورزی است. بیشتر تولید جهانی آبزی­پروری در کشورهای در حال توسعه و به طور قابل توجهی در کشورهای کم درآمد با کمبود مواد غذایی تولید می­شود. آبزی­پروری طیف بسیار گسترده­ای از شیوه های مختلف آبزی­پروری را با توجه به گونه ها (از جمله جلبک­های دریایی، نرم­تنان، سخت­پوستان، ماهی­ها و سایر گروه­های آبزیان)، شیوه­های پرورشی در بر می­گیرد.

در سالیان اخیر به منظور توسعه، مقرون به صرفه و همچنین متنوع کردن محصولات آبزی پروری، شرکت­های تجاری به تولید و معرفی گونه­های غیربومی به آبزی­پروری مانند صدف­های خوراکی مانند صرف چروک (Oyster)، ماهی آزاد اقیانوسی (Salmo salar L.) و ... به مناطق دیگر روی آورده‍اند.

شکل 1- پیش بینی تولید جهانی آبزی­پروری در سال 2050

گونه‌های غیر بومی مزایای اقتصادی و اجتماعی قابل‌توجهی را به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه ارائه می‌کنند و معمولاً برای تولید بر اساس موارد زیر انتخاب می‌شوند (5 و 4):

• عملکرد ضعیف گونه‌های بومی نسبت به گونه‌های غیربومی‌ از جمله نرخ رشد پایین و مقاومت کم به بیماری
• تراکم‌پذیری و مقاومت بیشتر گونه­های غیربومی در برابر نوسانات محیطی
• دستیابی به تکنیک­های انتقال آسان گونه­های غیربومی به مکان­های جدید
• ایجاد فرصت­های تجاری جدید، به ویژه درکشورهای حال توسعه، با استفاده از بازار جهانی برای برخی گونه‌های بازارپسند

در حال حاضر چند گونه از آبزیان غیربومی با ارزش اقتصادی در کانون توجه آبزی­پروری جهان در قاره­های مختلف قرار دارند که مهمترین آنها عبارتند از: میگوی سفید اقیانوس آرام (Penaeus vannmei Boone) ، ماهی تیلاپیای نیل (Oreochromis niloticus L.)، ماهی آزاد اقیانوس اطلس (Salmo salar L.) و صدف اویستر اقیانوس آرام (Crassostrea gigas Thunberg). امروزه نمونه­های موفقی از ورود گونه های غیربومی به صنعت آبزی­پروری کشورها که اغلب با هدف توسعه اقتصادی می­باشد را می­توان نام برد (6). برای اولین بار ورود ماهی تیلاپیا به کشور چین در دهه1950 از ویتنام و در دهه 1970 از آفریقا صورت گرفت و در حال حاضر این ماهی در 29 استان چین با تولید 6/20 میلیون تن در سال 2020 حدود شصت درصد از کل تولید جهانی ماهی تیلاپیا را به خود اختصاص داده­است (7). همچنین می­توان به صدف اسکالوپ Yesso (Mizuhopecten yessoensis Jay) به عنوان گونه بومی ژاپن و کره جنوبی اشاره کرد که در سال 1981 به چین معرفی شد و در 15 سال با تولید 910000 تن در سال به یکی از گونه‌های اصلی آبزی­پروری چین تبدیل شد و تولید حال حاضر این گونه در چین سه برابر مقدار تولید شده توسط ژاپن می­باشد که تنها تولیدکننده بزرگ دیگر این گونه بوده و ارزشی بیش از یک میلیارد دلار در سال را داراست (9 و 8). از مثال­های دیگری از گسترش گونه­های غیربومی در آبزی­پروری جهان می­توان به چندین گونه غیر بومی اشاره­کرد که بیش از 2000 سال است که در اشکال مختلف در منابع آبی اروپا زیست می‍کنند. شاید اولین گونه‌ای که در اروپا پرورش داده­شد ماهی کپور معمولی ( Cyprinus carpio L.) با خاستگاهی از منطقه منچوری چین است که به آبزی­پروری اروپای­شرقی به­عنوان گونه اقتصادی ورود کرده­است (10). نمونه غیربومی دیگر صدف اقیانوس آرام C. gigas و صدف مانیل (Venerupis philippinarum A. Adams & Reeve) است که به طور گسترده در بسیاری از کشورهای شمال اروپا مورد استفاده قرار گرفت. مجموع تولید گونه C. gigas  29 درصد از کل تولیدات آبزی­پروری گونه­های غیربومی در اروپا تشکیل می­دهد (11). برخی از گونه­های غیربومی نیز به طور تصادفی وارد اروپا شده اند و متعاقبا مورد استفاده قرار گرفتند. یکی از آن­ها، جلبک قرمز زوبین سرخ (Asparagopsis armata Harvey) است که در دهه 40 میلادی وارد اروپا شد و امروزه برای تولید محصولات آرایشی و بهداشتی کشت می­شود (12). اما استفاده از گونه‌های غیربومی در مناطق جدید که اغلب با شیوه‌های آبزی­پروری سنتی صورت می­گیرد، از نظر حفاظت از تنوع زیستی مشکل‌ساز خواهد بود. این گونه ها به دلیل عدم وابستگی به محیط جدید معرفی شده ممکن است بتواند گونه­های رقیب بومی را کنار بزنند و مانع از رشد و زایش دیگر گونه­هایی شوند که به صورت طبیعی در آن منطقه زندگی می­کرده­اند. گونه­های غیربومی ممکن است با تغذیه از گونه های بومی، رقابت برای غذا، مکان تخم‌ریزی و تاثیر بر محیط­زیست آنها، تاثیرات مخربی بر روی گونه­های بومی بر جای بگذارند (13). به­منظور تحلیل، پیشگیری، کاهش خطرات و مدیریت استفاده از گونه­های غیربومی در آبزی­پروری ابزارهایی وجود دارد. با این حال، تحلیلی دقیق از چالش ها و معرفی این گونه­ها هنوز انجام نشده­است. با افزایش تقاضا برای تولید آبزی­پروری، مدیران شیلاتی و نهادهای ذیربط نقش کلیدی را در تقویت همکاری موثر بین آبزی­پروران و ذی­نفعان به منظور ترویج توسعه پایدار آبزی­پروری ایفا خواهند­کرد. آنچه مسلم است مسئولیت‌های توسعه پایدار آبزی­پروری باید بین دولت، پرورش­دهندگان آبزیان، تولیدکنندگان و تامین‌کنندگان نهاده‌های آبزی­پروری و سرمایه گذاران در بخش تولید محصولات آبزی­پروری، پژوهشگران تقسیم شود. چندین سند بین‌المللی از جمله موافقت‌نامه‌ها و مقررات تنظیم­شده که استفاده و انتقال عمدی گونه‌های غیربومی را توضیح می‌دهند. این اسناد شامل کنوانسیون هایی است که تعهدات کلی و الزام آور را برای طرف های امضاکننده ایجاد می­کند و به عنوان توافق نامه های حقوقی جهانی ارائه شده­است (15 و 14) . از جمله این معاهدات و موافقت نامه ها می­توان به کنوانسیون سازمان ملل متحد در مورد حقوق دریاها[2] اشاره کرد (14) که بر اساس توافقات قبلی بنا شده و مبنایی برای رژیم های حقوقی آتی و مدیریت اختلافات ایجاد کرده است. معاهدات کنوانسیون سازمان ملل متحد در مورد حقوق دریاها  (UNCLOS) صراحتاً بیان می کند که طرف های قرارداد باید اقداماتی را برای جلوگیری، کاهش و کنترل آلودگی محیط­زیست دریایی ناشی از ورود عمدی یا تصادفی گونه­های غیربومی یا جدید به بخش خاصی از محیط­زیست دریایی که ممکن است باعث تغییرات مهم و مضر شود، اتخاذ کنند. همچنین معاهدات کنوانسیون تنوع زیستی[3] (CBD) (14) تنها سند بین المللی است که به طور خاص حفاظت از تنوع زیستی را مدنظر قرار داده است. سه ماده از این کنوانسیون را می­توان برای مدیریت گونه های بیگانه اعمال کرد که به شرح ذیل می­باشد:

• ماده 3: اطمینان حاصل شود که فعالیتهای تحت نظر یا کنترل کشور طرف قرارداد به محیط­زیست سایر کشورها یا مناطق فراتر از محدوده آسیب وارد نمی­کند.
• ماده 8: جلوگیری از معرفی، کنترل یا ریشه کن کردن گونه­های غیربومی که اکوسیستم ها، زیستگاه ها یا گونه ها را تهدید می­کنند.
• ماده 1/14: اطمینان حاصل شود که پیامدهای ‌محیط­ زیستی برنامه‌ها و سیاست‌هایی که احتمالاً می­توانند تأثیرات نامطلوب قابل توجهی بر تنوع زیستی داشته باشند به درستی در نظر گرفته می‌شوند.

علاوه بر این، کنفرانس اعضای CBD چندین تصمیم را در مورد قابلیت اجرا و استفاده از گونه های غیر بومی دریایی در آبزی پروری اتخاذ کرده­است و شامل تصمیماتی است که به طرف ها و سایر دولت ها توصیه می­کند از گونه ها و زیرگونه های بومی در آبزی پروری استفاده کنند و حمایت خود را از همکاری منطقه ای و بین المللی برای پرداختن به اثرات فرامرزی آبزی پروری بر تنوع زیستی ابراز می­کنند. آنچه مسلم است امروزه علیرغم پیشرفت بشر در حوزه های مختلف علوم، استفاده غیرصلح­آمیز از دستاوردهای بشری تهدیدات جدی را به همراه داشته است. بطوریکه در سالیان اخیر با واژه هایی مانند تهدیدات، حمله و دفاع بیولوژیک مواجه بوده­ایم. هدف اصلی در جنگ­های بیولوژیک کاهش امنیت غذایی، بهداشت و سلامت جامعه، تلفات انسانی و در نتیجه ایجاد جنگ روانی، از بین بردن ثبات و پایداری و  خسارت اقتصادی در کشور است. موضوع امنیت غذایی، بهداشت و سلامت جامعه از مولفه های مهم امنیت ملی می­باشند و به همین دلیل هم راستا با پدافند غیرعامل هستند. در چنین شرایطی مؤسسات تحقیقاتی، کشاورزی و منابع طبیعی کشور در موقعیتی منحصـر به فرد قرار دارند که می­توانند از طریق شناسایی تهدیدات و ارائه راهکارهای مناسب نسبت به پیشگیری و کاهش خسارت به سازمانهای اطلاعاتی یاری برسانند (1). بر اساس آخرین آمار موجود در سال1401 ایران در زمینه تولید و پرورش آبزیان رتبه ۲۲ و در میان کشور‌های آسیایی رتبه ۱۲ را دارد. بر همین اساس تعداد شاغلین مستقیم در زیربخش آبزی پروری 249385 هزار نفر بوده است. نگاهی اجمالی به این آمار بیانگر اهمیت نظارت مستمر بر این صنعت و پیش بینی خطرات احتمالی است که می­تواند آبزی پروری و منابع آبی کشور را تهدید کند. هدف این مقاله بررسی پیامدهای معرفی و ورود گونه های غیر بومی به آبزی پروری کشور و همچنین معرفی و کاربرد ابزارهای ارزیابی اثرات این پیامدها به منظور پیشگیری و کاهش خطرات زیستی گونه های غیر­بومی است.

پیامد

اکولوژیک معرفی عمدی و غیرعمدی گونه های غیربومی

معرفی عمدی و غیرعمدی گونه‌های غیربومی نشان‌دهنده یک «معرفی زیست‌شناختی» است که به واسطه‌ی انسان ورود گونه به مناطقی که در آنجا تکامل نیافته‌اند صورت می­گیرد. این معرفی بیولوژیکی به طور گسترده به عنوان یک تهدید عمده برای تنوع گونه ها شناخته می­شوند (16 و 15). یکی از مشکلات عمده در حوزه دانش توافق بر سر تعاریف اصطلاحات است. به عنوان مثال، هنگامی که ما به اثرات زیست محیطی در نتیجه معرفی ماهی اشاره می کنیم، درک معنای "تاثیر" نسبتا مبهم است و اغلب می­تواند به دیدگاه بستگی داشته­باشد. اگرچه برخی استدلال می‌کنند که اثرات اکولوژیکی مرتبط با معرفی گونه‌های غیربومی می‌تواند مثبت باشد، اما در گام نخست تأثیر اکولوژیکی به­عنوان «اثر منفی قابل سنجش» بر محیط دریافت‌کننده تعریف­شده و اندازه‌گیری می­شود. در این فرایند با استفاده از گزارش‌ها و انتشارات علمی مرتبط با معرفی یک گونه خاص اثرات مثبت و منفی آن مورد سنجش قرار می­گیرد. به عنوان مثال، اگر گزارش شده باشد گونه ماهی پس از معرفی در یک کشور باعث تخریب زیستگاه، رقابت با گونه های بومی برای تخم ریزی، ایجاد هیبریداسیون تهدید­کننده با گونه­های بومی، شکار جمعیت گونه های بومی که منجر به کاهش آنها یا کاهش مواد غذایی گونه های بومی شده­است آنگاه در نظر گرفته خواهد شد که گونه مورد نظر تأثیر اکولوژیکی بر اکوسیستم گیرنده داشته­است (18 و 17).

در میان 132 گونه ماهی آب شیرین شناسایی­شده در پایگاه داده آبزی پروری FAO، زیرمجموعه ای از 103 گونه خارج از محدوده بومی خود معرفی شده­اند و بر اساس پژوهش های صورت گرفته 52 درصد از این مجموعه اثرات اکولوژیکی منفی بر اکوسیستم بومی نداشته­اند (19). اما آنچه مسلم است خطر اکولوژیک مرتبط با معرفی گونه ها در بین خانواده­های مختلف ماهیان نسبتاً متغیر­است. تغییرات زیستگاه و عملکرد اکوسیستم، انقراض جانوران و گیاهان بومی، انتقال بیماری و اثرات ژنتیکی مانند هیبریدیزاسیون با همنوعان بومی اثرات ناشی از ورود گونه­های غیربومی از جمله خطراتی است که می­تواند مشکل آفرین باشد. مناطقی که از سطوح بالایی از گونه­های بومی حمایت می­کنند در برابر این معرفی­ها آسیب پذیرتر هستند (22 و 21 و 20).

پیامد اکولوژیک تغییر زیستگاه و آشیان اکولوژیک

معرفی تصادفی یا عمدی یک گونه می­تواند تغییرات قابل توجهی در اکوسیستم ایجاد کند. با این حال، واکنش جوامع طبیعی به معرفی گونه‌های غیربومی بدلیل تعاملات اکوسیستم پیچیده است و بسته به گونه، مکان، سن یا نوع زیستگاه، تأثیرات می‌تواند مثبت، منفی یا ناچیز باشد (23). برای مثالی از اثرات بالقوه گونه های معرفی شده بر ساختار زیستگاه می­توان به معرفی صدف اقیانوس آرام C. gigas به دلیل بهره برداری بیش از حد و کاهش ذخایر صدف بومی (Ostrea conchaphila Carpenter) در خلیج ویلاپا در ایالات متحده در سال 1928  اشاره کرد. در حال حاضر این گونه از صدف گونه اصلی کشت صدف در این خلیج است. گونه جدید به طور قابل ملاحظه­ای زیستگاه را برای ایجاد ساختارهای زیستی خود باز مهندسی نمود. گسترش مکان‌های حضور این گونه و صخره‌های بیوژنیک تشکیل‌شده توسط آن باعث تغییرات قابل‌توجهی در تخلخل رسوبات، سیکل بیوژئوشیمیایی و در نتیجه آشفتگی زیستی و تغییرات جامعه ماهیان، صدفها و کفزیان منطقه گردید(25 و 24).

پیامد اکولوژیک تغییرات در عملکرد اکوسیستم

عملکرد اکوسیستم به طور ذاتی با تنوع زیستی مرتبط است و تغییرات در تنوع زیستی و ساختار جامعه می­تواند باعث تغییرات شدید در عملکرد اکوسیستم شود. اکثر مطالعات عملکرد اکوسیستم بر از دست دادن تنوع زیستی به دلیل انقراض متمرکز شده­است (26). با این حال، بسیاری از تهاجمات بیولوژیکی منجر به خسارت در سطوح محلی یا منطقه ای شده­است. تهاجم یک هیبرید از علف Spartina در خلیج سانفرانسیسکو در ایالات متحده آمریکا سبب تغییرات اکوسیستم منطقه گردید. پوشش هیبرید این گیاه رژیم هیدرودینامیکی را دگرگون کرد و باعث تغییرات شدید و چندگانه در خواص فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی در طبقات مختلف آب دریا گردید. این تغییرات باعث کاهش بقای گونه‌های کلیدی شد که از سطوح تغذیه‌ای بالاتری از هرم غذایی مانند پرندگان مهاجر ساحلی گردید (27). ماهی کپور معمولی Cyprinus carpio به طور گسترده در سراسر جهان برای اهداف آبزی پروری گسترش یافته­است و در حال حاضر از طریق معرفی ناخواسته به عنوان یک گونه مهاجم در بخش هایی از اروپا، آسیا، آفریقا، شمال، آمریکای مرکزی و جنوبی، استرالیا و اقیانوسیه تبدیل شده است (29 و 28). کپور می تواند به تراکم و زی توده بالایی در منابع آبی دست­یابد و این می­تواند سبب کاهش اکسیژن و همچنین کاهش دید بصری سایر گونه ها از طریق افزایش کدورت آب گردد (28).

پیامد

اکولوژیک انقراض گونه های جانوری و گیاهی بومی

تهاجمات زیستی باعث ایجاد تغییرات گسترده و چشمگیر در محیط­زیست می­شود و بسیاری از ساختارهای اکولوژیکی را تغییر می دهد. اگرچه بسیاری از انقراض‌ها به تهاجمات زیستی نسبت داده می‌شوند اما بسیاری از عوامل محیطی دیگر مانند یوتروفیکاسیون، از بین رفتن زیستگاه، تغییر کاربری اراضی، برداشت بیش از حد منابع می‌تواند نقش کلیدی در کاهش گونه‌های بومی داشته باشد. بر اساس تحقیقات انجام­شده از بین 762 گونه ای که در سطح جهانی در نتیجه فعالیت های انسانی در چند صد سال گذشته منقرض شده­اند کمتر از 2٪ به دلیل ورود گونه­های غیربومی بوده­است. لازم به ذکر­است گستردگی محدوده زیستی و آشیان اکولوژیک گونه ها سبب کاهش خطرانقراض گونه می­شود (30). مثالی ازین پیامد ورود ماهی سوف نیل (Lates niloticus L.) به دریاچه ویکتوریای آفریقا در دهه 60 میلادی است که باعث انقراض بسیاری از گونه‌های سیکلید بومی این دریاچه گردید که از آن به عنوان بزرگترین انقراض مهره‌داران قرن بیستم یاد می شود (31). احتمالا معرفی غیر عمدی گونه‌های آبزی پروری غیربومی با گسترش سریع صنعت آبزی پروری در مقیاس جهانی افزایش می‌یابد و نیاز به تحقیقات بیشتر در مورد نقش گونه‌های غیربومی در سوق دادن گونه‌های بومی به سمت انقراض و ارزیابی تأثیر آنها نسبت به عوامل دیگر است.

پیامد اکولوژیک اثرات ژنتیکی

اصلاح نژاد و بهبود ژنتیکی گونه های مورد استفاده در آبزی پروری به عنوان یک ضرورت اقتصادی توصیف می­شود. افزایش کارایی تولید آبزی پروری، پایداری، کیفیت محصول و سودآوری در حمایت از بخش تجاری و به نفع مصرف کنندگان است. فعالین این حوزه رقابت در این صنعت را بدون در نظر گرفتن این موارد غیرممکن می­دانند. نمونه ای از این مبحث را می توان در بهبود عملکرد رشد ماهی آزادCoho  (Oncorhynchus kisutch Walbaum) با ژن های هورمون رشد معرفی­شده از ماهی آزاد Chinook (Oncorhynchus tshawytscha Walbaum) مشاهده­کرد که منجر به تولید نسلی از ماهی آزاد Coho با رشد بسیار سریع تر گردید (32). بخش قابل توجهی از ایجاد تنوع ژنتیکی در آبزی­پروری در سطح جمعیت‌ها صورت می­گیرد. در درون جمعیت مجتمع­های ژنتیکی ایجاد می‌شوند که اغلب مربوط به محیطی است که جمعیت در آن رشد کرده­است و مکانیسم‌های جداسازی مکانی، رفتاری یا زمانی گونه را تشکیل می‌دهند. در پدیده فرار یا راهیابی گونه های غیر بومی در آبزی پروری، ایجاد دو رگه بین گونه های پرورشی و بومی می تواند منجر به تجزیه مجتمع های ژنتیکی مانند کاهش اندازه در افراد دو رگه و افزایش خطر انقراض در جمعیت طبیعی شود. در اصلاح نژاد گونه ها در آبزی پروری صفات انتخاب شده برای بهبود عملکرد رشد است برای مثال به منظور دستیابی به بهبود عملکرد رشد، موفقیت تخم ریزی برای ماهی آزاد پرورشی کمتر از ماهیان وحشی است. بنابراین راهیابی این گونه­ها می­تواند اثرات نامطلوب بر محیط بومی بر جا بگذارد. این پیامد در مناطق مهم از لحاظ تنوع ژنتیکی از اهمیت بالاتری برخوردار­­­است (19). نقاط ویژه تنوع­زیستی تحت عنوان مناطقی تعریف می شوند که در آن تراکم استثنایی گونه های بومی در حال از دست دادن زیستگاه خود هستند. فیلیپین و اندونزی (دو منطقه تولید عمده آبزی پروری با تولید سالانه بیش از 4/1 میلیون تن)، منطقه کارائیب، شیلی و پرو از جمله کانون های پر تولید آبزی پروری در جهان هستند. از منظر حفاظت، می­توان استدلال کرد که نگرانی در مورد اثرات آبزی پروری گونه­های غیربومی باید در درجه اول بر این مناطق متمرکز شود (34 و 33).

پیامد اکولوژیک انتقال بیماری

به منظور اینکه آبزی­پروری از نظر اقتصادی مقرون به­صرفه باشد، کشت یک گونه معمولاً باید با تراکم بالا و به دلیل هزینه­های سرمایه­ای تجهیزات در واحدهای محدود انجام شود. تحت این شرایط آفات، انگل­ها و بیماری­ها فرصت­های بیشتری برای فعالیت دارند. بنابراین کوچکترین سهل­انگاری منجر به بروز خسارات جبران ناپذیر می­گردد. در سال 1991 انتقال بچه ماهیان ماهی آزاد اطلس از سوئد به نروژ منجر به مرگ و میر وسیع در ماهیان­آزاد بومی منطقه دریافت کننده شد. واردات مارماهی ژاپنی (Anguilla japonica Temminck & Schlegel) برای آزمایش‌های امکان­سنجی پرورش در اروپا، تک یاخته بیماری چرخشی (Myxozoma cerberalis Hofer) را به منطقه منتقل کرد که موجب آسیب قابل توجهی در گونه‌های دیگر مارماهی مانند مارماهی بومی آب شیرین (Anguilla Anguilla L.) در مناطق مختلف اروپا شد (35). درسال 1992 بیماری لکه سفید[4] به عنوان یکی از بیماری­های ویروسی میگو در کشور چین و سپس از کلیه کشورهای آسیائی و آمریکای لاتین از جمله ایران گزارش شد و صنعت پرورش این گونه را با خسارات جدی روبرو کرد (36).

پیامد اکولوژیک انتقال فرا سرزمینی

تهاجمات بیولوژیکی عمدی یا تصادفی طبیعتاً محدود به مرزهای ژئوپلیتیکی نیستند. این مورد بیشتر در مورد تهاجمات زیستی دریایی است که در آن جریان‌های دریایی، اقیانوسی و مکانیسم‌های پراکندگی طبیعی می‌توانند به گسترش دامنه قابل توجهی منجر شوند. کنوانسیون تنوع زیستی (CBD) در مصوبات نشست شماره 5 در سال 1992 نیاز به همکاری منطقه‌ای و بین‌المللی را برای رسیدگی به اثرات فرامرزی پرورش دریایی آبزیان بر تنوع­زیستی، مانند گسترش بیماری‌ها و ورود و گسترش گونه‌های بیگانه مهاجم ضروری دانست. به طور مشابه FAO نیز از طریق تدوین آیین نامه رفتار مسئولانه صیادیCCRF) ) و دستورالعمل فنی شماره 5 در سال 1997به صراحت به الزامات توسعه آبزی پروری در رابطه با تعهدات فرامرزی پرداخته است. در ماده 2-1-9 این آیین نامه، تأثیرات ژنتیکی بالقوه گونه‌های غیر بومی را از طریق ورود و رقابت با ذخایر بومی شناسایی شد. همچنین در ماده 3-2-9 آن به صراحت نیاز به مشورت با کشورهای همسایه را در هنگام ورود گونه‌های غیربومی به داخل یک منطقه را مورد بحث قرار داده و اتخاد تدابیر پیشگیرانه ار ضروری دانست (37).

چشم انداز آبزی پروری در جهان

بر اساس گزارش سازمان FAO تولید جهانی آبزیان در سال 2020 حدود 212 میلیون تن بود که 54 درصد آن (5/114میلیون تن) مربوط به آبزی پروری و 46 درصد آن (5/97میلیون تن) مربوط به صید از منایع مختلف آبی بوده است (38). در سال 2022 برآورد اولیه ارزش فروش جهانی صید و تولیدات آبزی پروری در حدود 406 میلیارد دلار برآورد گردید که 141 میلیارد دلار متعلق به صید و 265 میلیارد دلار آن به درآمد حاصل از آبزی پروری اختصاص دارد. با توجه به کاهش صید از منابع­آبی، آبزی­پروری برای تامین غذا در آینده حیاتی است. علاوه بر آن آبزی­پروری بعنوان صنعت اشتغال زا در جهان محسوب می­گردد. این صنعت فقط در چین برای بیش از 3/3 میلیون نفر شغل تمام وقت فراهم می­کند. بنابراین آبزی پروری می­تواند میلیون­ها نفر را به طور مستقیم یا غیرمستقیم در آبزی­پروری در سرتاسر جهان به کار گیرد. مشروط بر اینکه مدیریت زیست محیطی عاقلانه ای وجود داشته باشد (39).

لزوم تصویب قوانین برای معرفی گونه های غیر بومی

وضع قوانین و مدیریت ریسک در جابجایی گونه‌ها به عنوان یک حوزه مهم برای جلوگیری از اثرات نامطلوب آبزی پروری باید مد نظر قرار گیرد. معرفی گونه های غیر بومی با هدف به حداقل رساندن اثرات منفی گونه های غیربومی مورد استفاده در آبزی پروری مستلزم قانون گذاری فراگیر و جهانی است. آیین نامه عملکرد شورای بین المللی اکتشاف دریایی (ICES) و آیین نامه عملکرد کمیسیون مشورتی شیلات کشورهای اروپایی (EIFAC) دو نمونه از مراجع قانون گذاری بین المللی در این زمینه می باشد. علاوه بر این موارد توصیه شده است که آیین نامه هایی اجرایی جدیدIUCN  باید در استراتژی های توسعه ملی آبزی پروری کشورها گنجانده شود (40). هدف این قوانین به حداقل رساندن اثرات منفی گونه­های غیربومی مورد استفاده در آبزی­پروری بر محیط­های دریافت کننده­است. با این حال، مشخص شده که اجرای این رویه ها زمان بر است و شرایطی وجود دارد که نیاز فوری برای تامین غذای افزایش جمعیت گسترده درکشورهای پر جمعیتی مانند چین این امر را تحت شعاع قرار می دهد. در حال حاضر کشورهایی مانند استرالیا و چین در توسعه استراتژی های ملی خود پیشرفت های خوبی داشته اند. کشور استرالیا در دهه های اخیرتعدادی زیادی از تهاجم زیستی را تجربه کرده که منجر به اثرات محیط­زیستی و اقتصادی جدی شده­است. در نتیجه این تهاجمات، استرالیا نیاز به یک رویکرد هماهنگ در بین سازمان­های ملی و ایالتی را از طریق تشکیل و توسعه سیستم ملی پیشگیری و مدیریت تهاجم آفات دریایی شناسایی کرد و تحت عنوان چارچوب ارزیابی ریسک و ایجاد رویکردهای ویژه برای پیشگیری، آمادگی و واکنش اضطراری، سیستم یکپارچه پایش مداوم و مدیریت را مستقر کرد. این سیستم ملی توسط وزارت کشاورزی، شیلات و جنگلداری . هماهنگی با صنایع دریایی (کشتیرانی، بنادر، ماهیگیری، آبزی­پروری)، گروه­های حفاظتی و محققان تمام ایالات استرالیا صورت می­گیرد (41). مدیریت امنیت زیستی آبزی پروری در استرالیا به بخشهای زیر تقسیم می­شود (42):

• فعالیت های قرنطینه ای: مرتبط با استانداردهای واردات، که توسط سازمان امنیت­زیستی استرالیا ایجاد شده و توسط سرویس بازرسی قرنطینه استرالیا[5] (AQIS) اجرا می­شود.
• مدیریت عملیاتی: در سطوح ایالتی و سرزمینی که واردات گونه جدید برای استفاده به عنوان محصول آبزی پروری باید توسط سازمان امنیت زیستی استرالیا با تاییدیه های مناسب توسطAQIS ارزیابی و تایید شود. هنگامی که این تأییدیه­ها صادر شد، واردات گونه جدید می­تواند ادامه یابد.

بر اساس سیستم ملی فعلی استرالیا مجوزهای واردات گونه‌ جدید برای آبزی پروری به ویژه در آب‌های آزاد به دلیل الزام به جلوگیری و به حداقل رساندن اثرات گونه‌های غیربومی در محیط­زیست دریایی صادر نمی گردد. در صورت تایید، اپراتور ملزم به ارائه و تایید یک طرح اضطراری است که در آن ارزیابی ریسک صورت گیرد و گزینه‌هایی برای اقدام در صورت فرار یا مشکلات دیگر مانند شیوع بیماری مشخص می‌شود (42).

در کشور چین، قبل از صدور قانون قرنطینه واردات و صادرات (مصوب کنگره مردمی در سال 2004) و رویه های مدیریت آبزی پروری (وزارت کشاورزی چین[6]، MOA) در سال 2005، فقدان مدیریت منجر به وضعیت آشفته ای شده بود و گونه های غیر بومی به طور مکرر به منابع آبی معرفی شدند. اما در حال حاضر معرفی مولدین، بچه ماهی ها، لاروها و تخم چشم زده با اهداف آبزی پروری (تحقیق یا تولید) تحت کنترل دولت است. همه موارد آبزی پروری توسط وزارت امور خارجه با همکاری شعب مربوطه شورای دولتی به صورت ذیل طبقه بندی می­شوند (43):

• واردات و صادرات گونه های آبزی پروری ممنوع است.
• واردات و صادرات آنها متکی به تأییدMOA است.
• واردات و صادرات آنها متکی به تأیید ادارات شیلات استانی است.

در میان سایر الزامات، کلیه درخواست‌های واردات گونه های آبزی پروری جدید باید دارای گزارش تاثیر ایمنی (شامل ارزیابی اثرات زیست ‌محیطی، بیولوژیکی و انتقال احتمالی بیماری) و گواهی مبدا باشد(43).

ارزیابی و مدیریت ریسک اکولوژیک / زیست­محیطی

ارزیابی ریسک یک ابزار مدیریتی مفید برای ارزیابی جنبه‌های بیولوژیکی و اکولوژیکی اکوسیستم‌ها در شرایط عدم قطعیت است. در بسیاری از موارد اطلاعات لازم برای تعیین مزایا و هزینه ها ناشناخته است و ارزیابی ریسک می تواند به فرآیند تصمیم­گیری کمک کند. به عبارت ساده تجزیه و تحلیل ریسک برای تعیین اینکه یک رویداد چقدر ممکن است رخ دهد (تکرار) و پیامدهای چنین رویدادی چه خواهد بود؟ استفاده می شود. فرآیند استاندارد مدیریت ریسک را می­توان در چهار مرحله تعریف مساله، شناسایی خطر، ارزیابی خطرات (تجزیه و تحلیل و ارزیابی ریسک) و درمان خطرات خلاصه می شود. در فرایند مدیریت ریسک اکولوژیک / زیست­محیطی در آبزی­پروری باید موارد ذیل مورد بررسی و توجه ویژه قرار گیرند (44):

- گونه­های معرفی شده که برای مقاصد تجاری وارد می­شوند (این مورد معمولاً با کمک استانداردهای مقررات بهداشت بین المللی[7] (IHS)کشورها کنترل می‌شود).

- شناسایی و تبیین مکانیسم انتقال ناقلین بیماری­ها از جمله پاتوژن­ها و انگل­ها

- گونه­های خوراکی وارد شده برای تغذیه و حفظ گونه­های بومی آبزی­پروری (غذای آبزیان بصورت غیر­زنده و زنده به عنوان مثال روتیفرو دافنی که به عنوان خوراک در آبزی پروری استفاده می­شوند).

بحث و نتیجه گیری

تهاجمات و تهدیدات زیستی یک پدیده جهانی است که بر طیف وسیعی از ارزش های اکولوژیکی و اجتماعی- اقتصادی تأثیر منفی می گذارد. مطالعات Atalah (37) نشان می دهد یک سوم از اکوسیستمهای آبی جهان تا حدی در معرض خطر تأثیرات احتمالی ناشی از فرار ماهیان پرورشی قرار دارند. پیش از این آبزی پروری عمدتاً به دلیل ایجاد پساب و ورودی مواد به محیط­زیست به عنوان یک عامل استرس زا مهم در نظر گرفته می­شد اما امروزه خطرات ترکیبی مرتبط با فرار گونه های غیر بومی پرورشی نگرانی های پیرامون این صنعت از جمله تأثیر اکولوژیکی معرفی گونه‌های غیربومی، تأثیرات نفوذ ژنتیکی ماهیان پرورشی به جمعیت‌های وحشی و گسترش بیماری­ها، پاتوژن‌ها و انگل‌ها را بیشتر کرده است. مطالعات Jackson  و همکاران (46) میانگین فرار یا نشت گونه­های پرورشی به محیط وحشی را بین 1 تا 5 درصد نشان می‌دهند. آمار FAO (29) تخمین می­زند که 5/26 درصد از تولید جهانی آبزی­پروری را گونه‌های غیربومی تشکیل می‌دهد. بنابراین با توجه به نرخ فرار ذکر شده، ورود دائمی زیست­توده و طیف متنوعی از گونه‌های آبزیان غیربومی با ویژگی بالقوه مهاجم بودن به اکوسیستم‌ها جهان صورت می­گیرد. آنچه مسلم است این خطر تهاجمی نه تنها برای اکوسیستم­های بزرگ‌تر وجود دارد، بلکه می­تواند مناطق نوظهور آبزی­پروری که در آن گونه‌های غیربومی متعددی برای اهداف آبزی­پروری معرفی می­شوند را نیز با خطرات جدی روبرو نماید. بنابراین، افزایش درک این مشکل در بین مدیران و سیاست گذاران آبزی پروری بسیار مهم است، زیرا با توجه به برنامه­ریزی و توسعه صنعت آبزی­پروری به عنوان زیربخش کشاورزی در تامین غذای نسل آتی به ویژه در مناطق جدید ، وابستگی آبزی پروری به گونه های غیربومی تنوع و تنوع بخشیدن به گونه های جدید احتمالاً در آینده بیشتر خواهد شد (47). بنابراین تأثیرات نه تنها به خود گونه‌های غیربومی مرتبط است، بلکه این گونه ها با ورود به یک اکوسیستم طیف وسیعی از فعل و بنابراین تأثیرات نه تنها به خود گونه‌های غیربومی مرتبط است، بلکه این گونه ها با ورود به یک اکوسیستم طیف وسیعی از فعل و انفعالات را عمدتاً از طریق اثرات ژنتیکی با جمعیت‌های وحشی، تغییرات ساختار ژنتیکی و تنوع فنوتیپی ذخایر وحشی، اندازه جمعیت‌های وحشی، انتقال عوامل بیماری زا تحت تاثیر قرار دهد (48). با توجه به موارد ذکر شده در این پژوهش، آبزی پروری کشور ایران نیز در معرض خطرات ناشی از توسعه صنعت آبزی پروری و معرفی گونه های غیر بومی به منابع آبی کشور است. امروزه گسترش روش­های غیرقابل نظارت و ردیابی در ورود گونه های مختلف آبزیان در جهان و به ویژه در ایران مانند روش های حمل چمدانی تخم سبز و چشم زده ماهیان سردابی، از جمله خطرهایی است که صنعت پرورش آبزیان را از لحاظ وابستگی کشور برای تامین نهاده های اولیه و احتمال در معرض آلودگی قرار گرفتن زیر ساخت­های این صنعت تهدید می­کند. لذا ضروری است با اتخاذ مدیریت صحیح نسبت به پیشگیری و کاهش خطرات احتمالی به منابع زیستی کشور اقدامات کارشناسی صورت گیرد. همانگونه که ذکر شد افزایش تولید گونه‌های غیربومی و خطرات مرتبط با معرفی غیرعمدی و احتمال انتقال عوامل بیماری­زا به جمعیت‌های بومی، نیازمند اقدام جهانی و فوری برای هماهنگی در به کارگیری شیوه‌های آبزی­پروری سالم است. اگر قرار است آبزی­پروری پایدار باشد و از اکوسیستم­های کشور به ویژه در مناطق حساس تنوع زیستی محافظت شود، کنترل­های موثر و دقیق بر روی معرفی گونه­های غیربومی ضروری است. تجربه نشان می­دهد پیشگیری در مباحث مدیریت محیط زیستی و حفاظت از منابع موثرترین گزینه است. زیرا یک محدودیت اساسی در مواجهه و مقابله با گونه­های غیربومی وجود دارد و آن فقدان روش­های حذف انتخابی است که فقط بتواند گونه­های مهاجم و ماهیان غیر بومی را هدف قرار دهد. مدل‌های ارزیابی ریسک اکولوژیک یا زیست­محیطی به‌عنوان دستورالعمل‌های مهم عمل می‌کنند و باید در برنامه‌ریزی آبزی­پروری گونه­های غیربومی به دقت مورد توجه قرار گیرند و فعالانه در کشور ترویج شوند. در مدیریت ریسک ماهیان غیربومی باید اطمینان حاصل شود که اقدامات انجام شده متناسب با سطح خطر ناشی از آن گونه در محیط است. اگرچه طرح‌های ارزیابی ریسک قبل از معرفی توسعه یافته‌اند، اما کمبود ابزارهای پشتیبانی تصمیم برای موقعیت‌های پس از معرفی باقی مانده است. همچنین یک رویکرد چند رشته­ای برای گرد هم آوردن متخصصان، به­ویژه از خبرگان آبزی­پروری، بیولوژی، اکولوژی، جامعه­شناسی و اقتصاد مورد نیاز است. با مشارکت بین کشورها و  بهره­گیری از نظرات و تجربیات کارشناسانی که در تحقیقات آبزی­پروری پیشگام بوده­اند و کشورهایی که دارای بیشترین تنوع زیستی هستند. یکی از مهمترین راه­کارهای پیشگیری از مشکلات احتمالی در برابر تهدیدات زیستی، توجه ویژه به گونه های بومی آبزیان توسط سازمانهای مرتبط از جمله سازمان شیلات و موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور به منظور بهبود نرخ رشد، مقاومت ایمنی، کیفیت محصول و در دسترس بودن بازار گونه های بومی است. تدوین دستورالعمل­های استاندارد به منظور پایش و نظارت پیش از ورود گونه­های غیربومی به کشور ، پیش بینی اثرات احتمالی توسط سازمان های مسئول از جمله وزارت جهاد کشاورزی، سازمان شیلات کشور و سازمان دامپزشکی کشور ضروری است. پیشنهاد می­گردد که موضوع جابجایی و ورود گونه های جدید در قانون کشور مورد توجه قرار گیرد، همچنین اقدامات نظارتی برای جلوگیری از جابجایی­ها تقویت و اقدامات حفاظتی برای گونه­های بومی در زیستگاه­های بومی انجام شود. تشکیل بانک ژن زنده گونه­های بومی به­منظور حفظ ذخایر ژنتیکی یکی از برنامه های مدیریتی است که باید مد نظر مدیران شیلات و محیط­زیستی قرار گیرد. در همین راستا باید تلاش‌های گسترده برای افزایش حساسیت بر روی گونه­های غیربومی‌ به منظور آموزش و مشارکت بخش گسترده‌ای از پژوهشگران، صنعت، مدیران و مردم) و ترویج شیوه‌های آبزی پروری پایدار انجام شود تا کشور در برابر تهدیدات زیستی در امان باشد.

[1] Food and Agriculture Organization of the United Nations

[2] United Nations Convention on the Law of the Sea

[3]  Convention on Biological Diversity

[4] White spot syndrome disease

[5] Australian Quarantine and Inspection Service

[6] Ministry of Agriculture (China)

[7] International Health Regulations